Književni i razgovorni jezik

Termin srpski jezik ima svoje šire i uže značenje. U širem značenju to je skup idioma koji upotrebljavaju Srbi. A tri su tipa tih idioma: a) srpski organski idiomi b) srpski književni ili standardni jezik, i v) srpski supstandardni idiomi. U organske idiome spadaju uglavnom ruralni mesni govori i dijalekti, dok supstandardni idiomi „ukrštaju” osobine organskih idioma i književnog jezika i uglavnom su vezani za urbane sredine (najčešće podrazumevaju razne tipove žargona, urbani razgovorni jezik i šatrovački govor).

Književni jezik je neorganski idiom, to je autonoman vid jezika, svesno normiran, polifunkcionalan, i elastično stabilan. Te četiri  njegove osobine – autonomnost, normiranost, polifunkcionalnost i elastična stabilnost – književni jezik bitno odvajaju od drugih jezičkih idioma, i daju mu poseban značaj. On je društveno najznačajniji idiom. Zbog toga se i sam termin srpski jezik neuporedivo češće odnosi na srpski književni jezik negoli na srpski jezik uopšte.

Razlikovanje šireg i užeg značenja termina srpski jezik vrlo je bitno. Naročito za jezičku kulturu, jezičku pismenost, i posebno funkcionalnu jezičku pismenost. Često se, naime, može čuti i pročitati, a najčešće od površno upućenih u suštinu međuodnosa jezika i književnog jezika da je „pravilno sve što postoji u jeziku. Nijedan govor, nijedan idiolekt, nije neispravan”. Ima čak i lingvista koji, svodeći sve jezičke funkcije na komunikativnu, ispoljavajući ignorantski odnos prema normi, ne razlikujući jezički  od standardnojezičkog uzusa, ne mogu da shvate niti prihvate da je razlika između dijalekta i književnog jezika u „njihovom društvenom statusu”, jer književni jezik „uživa viši status nego dijalekat” (ili možda „višlji”, odnosno „visočiji”, za što se oni kao uobičajenije zalažu).
Posebnost književnog jezika ogleda se pre svega u procesu jezičke standardizacije, u procesu imanentnom samo njemu, ali ne i razgovornom ili dijalekatskom jeziku. A u tom procesu samo u prvoj fazi, u fazi selekcije ili odabiranja svi dijalekti su ravnopravni konkurenti. Od trenutka izbora jednog za osnovicu književnog jezika, književni jezik se odvaja od dijalekta, dobijajući naddijalekatski status, i povinujući se vlastitim pravilima razvoja, pravilima koje je Vuk podvodio pod kriterijume „općene pravilnosti”.
Zato gotovo smešno danas deluju tvrdnje o tome da se srpski normativisti bore za „održavanje rasističkih ideja o lepom, pravom, ispravnom, čistom (BiH, severozapadna Srbija) i ružnom, nepravilnom, prljavom srpskom jeziku (južna i istočna Srbija), o svetskoj zaveri da se razaranjem onog prvog uništi srpsko nacionalno biće, o neophodnosti da Srbi svi i svuda pišu Prvi svetski rat, ili pak da svi pišu prvi svetski rat (kako je već autorima Pravopisa novčić pao prilikom poslednjeg bacanja)”.
Normativisti se ne bave dijalektima, niti njihovim vrednovanjem, normativisti se ne bave razgovornim jezikom, jer on ulazi u sferu privatne upotrebe jezika, i tu je svaki tip jezika ravnopravan (za normativiste nebitan). Normativisti se bave književnim jezikom i njegovom javnom i službenom upotrebom. A jedna od imanentnih osobina književnog jezika, koju su ustoličili još „pražani” kao tvorci teorije književnog jezika, jeste njegova normativnost, i to eksplicitna normativnost. Tako antinormativisti srpsku standardologiju potpuno vraćaju u predvukovski period reaktivirajući znamenito pravilo „babe Smiljane” (koja se, prema Vuku, tako zove zato što se smiluje svima da pišu kako znaju, ne osvrćući se ni na kakva pravila). Da mogu da napišu i „SVO znanje”, a ne „SVE znanje”, pa da likuju zbog „SVOGA, a ne SVEGA znanja”, jer smatraju da je prvo (valjda zato što se samo na njih odnosi) ispravnije od drugog!
Interesantno bi pri tome bilo, pošto takvi negiraju i potrebu učenja funkcionalnostilističke norme, da napišu naučni rad razgovornim jezikom ili dijalektom, da napišu zakon tim jezikom, da napišu bilo koji udžbenik tim jezikom. Da upute molbu nekoj nemačkoj instituciji na nemačkom jeziku pišući imenice malim slovom (jer je prilikom normiranja tako Nemcima „novčić pao”). Ko zna, možda i uspeju, i pokažu da su kriterijalno u pravu, i da su ti njihovi kriterijumi plod dobrog „teorijskog lingvističkog obrazovanja”, koje će i srpski normativisti morati uvažavati. A dotad srpska će normativistika kao i sva slovenska, uostalom i svetska – razlikovati književni i razgovorni jezik, i normirati samo književni! Jer, kada se govori o narušavanju jezičke norme, „o jezičkoj normi se ne govori kao o jezičkom uzusu, koji je prisutan u svakom jeziku i dijalektu nezavisno od stepena njihove književnojezičke razvijenosti, nego kao o kodifikovanom uzusu, odnosno kao o onim osobinama nekog jezika koje merodavne institucije ili pojedinci predlažu kao propisani, odnosno društveno prihvatljivi oblik ponašanja na tom jeziku” (P. Piper, I. Klajn).

Filološki fakultet u  Beogradu i FILUM u Kragujevcu            

Izvor:

Politika

 

Posted on 14. oktobar 2016., in Biblioteka, Pomoć onima koji uče, Poučno. Bookmark the permalink. 1 komentar.

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

%d bloggers like this: